Ο ποιητής Τόμας Μουρ και το μεθυστικών αρωμάτων "ύστατο ρόδο του θέρους"...

Rose "Old Blush", έμπνευση για το ποίημα του Τόμας Μουρ

 

O Ιρλανδός ποιητής, Thomas Moore γεννήθηκε στο Δουβλίνο σαν σήμερα, 28 Μαΐου του 1779 και θεωρείται ο εθνικός ποιητής της χώρας του.  

Εκτός από ποιητής υπήρξε συγγραφέας, χρονικογράφος, αλλά και συνθέτης. Συνδέθηκε με βαθιά φιλία με τον Λόρδο Βύρωνα και τον Πέρσυ Σέλλευ, ενώ υπήρξε υποστηρικτής της Ελλάδος και των αγώνων της για ανεξαρτησία, από τα πρώτα μέλη της Φιλελληνικής Εταιρείας του Λονδίνου. 
Μικρός έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον στις τέχνες, σπούδασε μουσική και μελέτησε θέατρο, με αξιοσημείωτο το ταλέντο του στην υποκριτική.Ως νεαρός δε, συχνά ανέβαζε με τους φίλους του θεατρικές παραστάσεις επενδεδυμένες με δική του μουσική.

Το σημαντικότερο ποιητικό έργο του είναι οι "Irish Melodies-Ιρλανδικές Μελωδίες", ποιητική συλλογή έντονης μουσικότητας με την οποία συνέβαλλε στην ανάπτυξη μιας διακριτής αγγλόφωνης παράδοσης στην πατρίδα του, η οποία εκφραζόταν μέχρι τότε στα Γαελικά. Πρόκειται για ένα σύνολο 130 ποιημάτων στον τύπο της μπαλάντας, που απεικονίζουν την Ιρλανδία μακριά από τη βία και τις πολιτικές συγκρούσεις της εποχής κάτω από ένα πέπλο αρμονίας και ρομαντισμού. Τα ποιήματα μελοποιήθηκαν από τον ίδιο τον Μουρ και τον Τζον Στίβενσον και συχνά ο ποιητής περιόδευε εκτελώντας  και συνοδεύοντάς τα με πιάνο, κάνοντας τις μπαλάντες εξαιρετικά αγαπητές σε Άγγλους και Ιρλανδούς. Δημοφιλέστερο από τα ποιήματα της συλλογής η οποία απέφερε στον Τόμας Μουρ εισόδημα 500 λιρών ετησίως για περίπου 25 χρόνια είναι το "The Last Rose of Summer-Το ύστατο ρόδο του θέρους" σε μουσική εναρμόνιση του Στήβενσον.

Ο ποιητής με την έξοχη πένα του αποτυπώνει την αίσθηση της θλίψης του να μένεις μόνος προς το τέλος της ζωής ...

"Να, το ύστατο ρόδο του θέρους
Έμεινε ν΄ανθίζει μόνο·
Όλοι οι αγαπημένοι του σύντροφοι
Ξεθώριασαν και χάθηκαν·
Κανένα λουλούδι του κύκλου του
Κανένα μπουμπούκι δεν παραστέκει

Ν΄ αντιλαμπίσει τις κοκκινάδες
Ν΄ αναστενάξει βαθιά!

Δεν θα σ΄αφήσω μόνο σου
Καρφωμένο στο μίσχο·
Αφού οι μοναχικοί κοιμούνται,
Πήγαινε να ησυχάσεις μαζί τους.

Γι΄ αυτό θα σκορπίσω απαλά
Τα πέταλά σου πάνω στο κρεβάτι
Όπου οι φίλοι του κήπου
Αναπαύονται χωρίς άρωμα και ψυχή.

Ίσως ν΄ ακολουθήσω σύντομα κι εγώ
Όταν οι φιλίες σβήσουν
Και από το λαμπρό κύκλο της Αγάπης
Τα κοσμήματα πέσουν!

Όταν οι αληθινές καρδιές κείτονται μαραμένες
Και οι φιλόστοργες έχουν πετάξει,
Ω! Ποιος θα άντεχε να κατοικεί
Τον ψυχρό τούτο κόσμο κατάμονος;"

(Μτφ: Τάκης Π. Πιερράκος, booksitting)

Stevenson / Moor: The Last Rose of Summer"
Eρμηνεύει η Τζόαν Σάδερλαντ

Πιστεύεται ότι το ποίημα  ενέπνευσε η πρώτη ποικιλία τριαντάφυλλου της Ανατολής, που έφτασε στην Ευρώπη το 1750, η κινεζική "Old Blush", που φημίζεται για το μεθυστικό άρωμά της και τα ιδιαίτερου χρωματικού κάλλους πέταλα σε αποχρώσεις του απαλού ροζ.

Πολλοί είναι οι συνθέτες που εμπνεύστηκαν από το μοτίβο της μπαλάντας:

• Ας ξεκινήσουμε με τον Λούντβιχ βαν Μπετόβεν, ο οποίος λάτρευε τις Ιρλανδικές Μελωδίες και το "'Υστατο ρόδο του θέρους" το αξιοποίησε στην ομώνυμη μουσική συλλογή τoυ που συνέθεσε το 1814. 
  Μελωδίες ολισθαίνουν σε μορφή παραλλαγών, άλλοτε παιχνιδιάρες, άλλοτε κοφτές και σκερτσόζες κι άλλοτε πάλι ν' αντηχούν ένα βαθύ συλλογισμό ...

Beethoven: "Irish Songs WoO 153, No 6, Sad and Luckless Was the Season":

• Πέντε χρόνια αργότερα ο Μπετόβεν θα εκδώσει τις "Six National Airs with Variations, Op. 105" για φλάουτο και πιάνο.
  Η τέταρτη air στον τύπο θέματος-παραλλαγής είναι το "Last Rose of Summer" σε ένα διάλογο ανάμεσα στο πληκτροφόρο και το πιάνο, που αναδύει ευγένεια και κομψότητα, όπως και λεπταίσθητα  μελωδικά αρώματα.  Ο Μπετόβεν με αφετηρία το ρομαντικό ποίημα και μελωδία αναθέτει μια μοναδική σύμπραξη στο φλάουτο και το πιάνο, διευρύνοντας τα ηχοχρώματα και τις δυνατότητες κάθε οργάνου με τη χρήση εκτεταμένων τεχνικών...

Beethoven, "Six Themes and Variations, Op 105, No 4∶ Last Rose of Summer" 

• Το 1827 ο ταλαντούχος Φέλιξ Μέντελσον γράφει τη "Fantasia on 'The Last Rose of Summer' , Op. 15", για σόλο πιάνο.
  Η σύνθεση ξεκινά με ένα αργό, παρατεταμένο αρπέζ, μια σύντομη εισαγωγή πριν την εμφάνιση της πλήρους μελωδίας. Ακολουθεί το κύριο μέρος της  Φαντασίας αρχικά με διακριτική εμφάνιση και στη συνέχεια σε φρενήρη, ταραγμένο τέμπο(presto agitato). Αργότερα διακόπτεται από μια συντομευμένη ανάκληση της μελωδίας που θυμίζει αναπόληση μεθυστικών ευωδιών ενός ροδώνα...

Mendelssohn: "Fantasia in "The Last Rose Of Summer", Op. 15"

• Το 1847 ο γερμανός Friedrich von Flotow παρουσιάζει την ρομαντική του όπερα "Martha" στην οποία σε άρια της πρωταγωνίστριας στη 2η Πράξη ενσωματώνεται η ιρλανδική μελωδία .
  Η άρια που τιτλοφορείται "Letzte Rose-Ύστατο ρόδο", γνωστή και ως "Ρομάντσα του ρόδου", χαρακτηρίζεται για την ιδιαίτερα νοσταλγική χροιά της.

Flotow: "Martha, Letzte Rose"

Eρμηνεύει η Ρενέ Φλέμινγκ

Ερρίκος Ίψεν: "ο Μπραντ είναι ο εαυτός μου στις καλύτερες στιγμές του"...

"Henrik Ibsen", Edvard Munch

[Στη μνήμη του Ερρίκου Ίψεν (23 Μαΐου 1906)]

Ο Ίψεν θεωρείται ως ο μεγαλύτερος θεατρικός συγγραφέας του 19ου αι. και από τους πλέον διακεκριμένους θεατρικούς συγγραφείς της ευρωπαϊκής παράδοσης, ενώ αναφέρεται ως ιδρυτής του μοντερνισμού στο θέατρο και πατέρας του ρεαλισμού.

Ο κατάλογος με τα σπουδαία έργα του, ανεξάντλητος, πολλά απ' αυτά θεωρήθηκαν αποκαλυπτικά και σκανδαλώδη, καθώς δεν ακολουθούσαν τα πρότυπα ηθικής και ευπρέπειας που στόχευε το θέατρο της εποχής του Νορβηγού συγγραφέα, ανάμεσά τους: "Το κουκλόσπιτο", "Η αγριόπαπια", "Βρικόλακες", "Έντα Γκάμπλερ", "Πέερ Γκυντ".

Το 1865 έγραψε το θεατρικό "Brand".
Πρωταγωνιστής είναι ένας ιερέας που αποδέχεται τις συνέπειες των επιλογών του και είναι βαθιά δεσμευμένος να κάνει το σωστό. Πιστεύει πρωτίστως στη θέληση του ανθρώπου και ζει με την πεποίθηση: "όλα ή τίποτα". Επομένως, είναι δύσκολο ή αμφισβητήσιμο να κάνουμε συμβιβασμούς. Οι πεποιθήσεις του Brand(όνομα που συμβολικά επέλεξε ο Ίψεν, καθώς στις γλώσσες της Σκανδιναβίας σημαίνει "φωτιά", άρα θα μπορούσαμε να τον ονομάσουμε ο "Κεκαυμένος") τον καθιστούν μοναχικό, γιατί οι γύρω του, όταν δοκιμάζονται, γενικά δεν μπορούν ή δεν θα ακολουθήσουν το παράδειγμά του. Είναι ένας νεαρός ιδεαλιστής του οποίου ο κύριος σκοπός είναι να σώσει τον κόσμο, ή τουλάχιστον τις ψυχές των ανθρώπων, αλλά η κρίση του για τους άλλους κάποιες φορές γίνεται σκληρή.

"Πόσο εύκολα ακούμε τις σειρήνες βλαστημώντας και πουλώντας ακόμη και την ίδια μας την ψυχή στο διάβολο σκοτώνοντας μέσα μας και την τελευταία σπίθα πίστης; Αλήθεια πόσο πιστεύουμε;...
[...]
Μα από τα θραύσματα και τα σακατεμένα μέλη κάτι νέο πρέπει να ξεπηδήσει, - ένας ήρωας-, για να ξαναβρεί ο Θεός τον άνθρωπό του, το μέγιστο έργο του το πρώτο, τον Αδάμ του..."

Η θαυμαστή πένα του συγγραφέα φωτίζει με μια σπινθηροβόλα λάμψη το πύρινο πνεύμα του νεαρού ιερέα Μπραντ γύρω από την έλλειψη αντίδρασης, την αναξιοπρέπεια, τον συμβιβασμό και τελικά τον αγώνα θυσίας κάθε ψυχής μπροστά στην άβυσσο της ύπαρξης.

Ο Ίψεν με αυτό το βιβλίο δεν αποζητούσε κέρδη, δόξα ή φήμη. Ήθελε απλά να εκδοθεί...Ωστόσο η πρώτη έκδοση εξαντλήθηκε αμέσως, και λέγεται πως το επόμενο διάστημα και για αρκετό καιρό, οι άνθρωποι συζητούσαν -ακόμη και στους δρόμους- το κείμενο, προβληματισμένοι... Eπανεκδόθηκε τέσσερις φορές μέσα σε εννέα μήνες. Είναι γραμμένο σε στίχους και σκοπό έχει να αφυπνίσει τους ανθρώπους και να τους εμπνεύσει "υψηλές" σκέψεις.

Ο κεντρικός χαρακτήρας του έργου ήταν ο αγαπημένος ήρωας του Ίψεν. Μάλιστα ο ίδιος ισχυριζόταν ότι "ο Μπραντ ήταν ο εαυτός του στις καλύτερες στιγμές του"...

Λιθογραφία για το θεατρικο του Ίψεν: "Brandt",  Maurice Dumont

Βασισμένο στο συγκεκριμένο δράμα του Ερρίκου Ίψεν είναι το συμφωνικό ποίημα της σπουδαίας αυστριακής συνθέτιδας, Johanna Müller-Hermann με τίτλο: "Epilog zu einer Tragödie "Brand", op. 25-Επίλογος στην Τραγωδία "Μπραντ".  

Το συνέθεσε λίγο μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η Χέρμαν, που είχε σπουδάσει πιάνο και βιολί, θεωρία της μουσικής και σύνθεση με τον Αλεξάντερ φον Τσεμλίνσκι, τον οποίο γνώρισε μέσω της φίλης της Άλμα Μάλερ, εκτιμάτο δεόντως στην εποχή της.

Η συνθέτις, Johanna Müller-Hermann

Ο Βίλχελμ Φουρτβαίνγκλερ ήταν ο μάεστρος που έτρεφε μεγάλο θαυμασμό και σεβόταν το έργο της και πάλεψε για τη διατήρησή του μετά το θάνατό της.

Η Johanna Hermann συγκλονισμένη από το δραματικό κείμενο του Ίψεν συνθέτει τις σκηνές του με μουσική ηχηρή, με νύξεις μοντερνισμού, χωρίς να ξεπερνά το πλαίσιο της τονικότητας και μέσα στα μουσικά όρια του όψιμου ρομαντισμού.
Ο ενθουσιασμός της εποχής του πολέμου και η διακαής επιθυμία για ειρήνη, βρίσκει έκφραση στη σύνθεση αυτής της Συμφωνικής Φαντασίας, μιας μορφής αφηγηματικού διαλογισμού πάνω σε θέματα του Ιψενικού "Brand". Οι κριτικοί αναγνώρισαν την ποιότητα της μουσικής δημιουργίας, περιγράφοντάς την ως "επίτευγμα κορυφής"...

Η ελεγειακή εισαγωγή διακόπτεται από μια σπαρακτική αναφορά στα θέματα της αναξιοπρέπειας και της ανθρώπινης μικρότητας, ενώ στην συνέχεια η εμφάνιση των μοτίβων γίνεται με ενεργητικότητα και δυναμική ηχοχρωματική αντιπαράθεση παραπέμποντας στην άβυσσο της ύπαρξης. Η σωτηρία της ψυχής είναι το ζητούμενο κι η βαθιά πίστη στο Θεό αναγκαιότητα. Καμπανισμοί ανάμεσα στα έγχορδα και τα χάλκινα πνευστά οδηγούν στην ήρεμη αποκλιμάκωση υπογραμμίζοντας την ανάγκη της θυσίας και της ταπείνωσης.Μουσικές ιδέες με δόσεις στοχασμού πλαισιωμένες από εσωστρεφούς διάθεσης αρμονίες, υποβάλλουν μια διάσταση πνευματικής εξαΰλωσης. Στο φινάλε, η μουσική καταλαγιάζει ως παρηγοριά, ως ήρεμη λύτρωση υπενθυμίζοντας τα λόγια του Μπραντ: "Ο στόχος είναι να γίνουμε μαυροπίνακες για να γράφει ο Θεός..."

 Johanna Müller-Hermann: "Epilog zu einer Tragödie "Brand", op. 25":

Για τον Ίψεν θα βρείτε κι άλλα κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Albrecht Dürer: η εικονογράφηση της "Αποκάλυψης"...

Άλμπρεχτ Ντύρερ: "Οι 4 Ιππότες της Αποκάλυψης"

Άλμπρεχτ Ντύρερ, αυτοπροσωπογραφία

Θεωρείται πρωτεργάτης της γερμανικής Αναγέννησης και η σπουδαιότερη προσωπικότητα της Γερμανίας του 16ου αιώνα. Ο Γερμανός ζωγράφος και χαράκτης, Άλμπρεχτ Ντύρερ γεννήθηκε στη Νυρεμβέργη, 21 Μαΐου 1471.
Πολυσχιδής προσωπικότητα, μελέτησε και επηρεάστηκε από την κλασικό κόσμο, την ελληνική μυθολογία και από τις φιλοσοφικές αντιλήψεις της Πλατωνικής Ακαδημίας της Φλωρεντίας .

Μελέτησε και ταξίδεψε πολύ κι επιστρέφοντας στη γενέτειρά του, ο Ντύρερ άρχισε να αφοσιώνεται αποκλειστικά στα χαρακτικά, τα οποία θα μπορούσαν να του εγγυηθούν καλές οικονομικές απολαβές σε σύγκριση με τη ζωγραφική. 

Ντύρερ: "Το Μαρτύριο του Αγίου Ιωάννη"

Γύρω στο 1496 ξεκίνησε ένα φιλόδοξο και καινοτόμο έργο, την εικονογραφημένη έκδοση της "Αποκάλυψης του Ιωάννη", η οποία εμφανίστηκε δυο χρόνια αργότερα σε δύο εκδόσεις, στα λατινικά και στα γερμανικά. 

Το θέμα ήταν ιδιαίτερα επίκαιρο στα τέλη του αιώνα, που η ιδεολογία της καταστροφής του κόσμου βρισκόταν στο αποκορύφωμά της.
Το έργο ήταν το πρώτο βιβλίο με προσωπική πρωτοβουλία ενός καλλιτέχνη, ο οποίος εικονογράφησε, χάραξε τις ξυλογραφίες και συγχρόνως ήταν και ο εκδότης. Ο Ντύρερ πρωτοτυπεί με τη χρήση ολοσέλιδων εικονογραφήσεων και το κείμενο στην πίσω όψη, ένα είδος διπλής εκδοχής με λέξεις και εικόνες της ίδιας ιστορίας, χωρίς ο αναγνώστης να χρειάζεται να συγκρίνει κάθε εικονογράφηση με το αντίστοιχο απόσπασμα. 

Ντύρερ: "Η πάλη του Αρχαγγέλου Μιχαήλ 
με το δράκοντα"

Επίσης ο Ντύρερ δεν επέλεξε τις συνηθισμένες οριζόντιες ξυλογραφίες, αλλά ξέφυγε από τα τετριμμένα με την κατακόρυφη μορφή με τις φιγούρες του λιγοστές και μεγάλες σε μέγεθος. 

Συνολικά δημιούργησε δεκαπέντε ξυλογραφίες από διάφορα επεισόδια της Αποκάλυψης, οι πιο γνωστές από τις οποίες είναι:
το "Μαρτύριο του Αγίου Ιωάννη",
"Οι τέσσερις ιππότες της Αποκάλυψης", 
"Η πάλη του Αρχαγγέλου Μιχαήλ με το δράκοντα",
"Το άνοιγμα της πέμπτης και έκτης σφραγίδας" κλπ... 

Τα χαρακτικά, που έχουν αλληγορικό περιεχόμενο φιλοτεχνήθηκαν μέσα στο κλίμα του μυστικισμού και της μεταρρυθμιστικής τάσης που κατέκλυζε τη Γερμανία εκείνη την εποχή.
Πρόκειται για μια σειρά από τις δραματικότερες απεικονίσεις των οραμάτων του Αγίου, μοναδικά σχεδιασμένες με έντονη αντίθεση λευκού και μαύρου.

Ντύρερ: "Το άνοιγμα της 5ης και 6ης σφραγίδας"

Από τη Σουηδία έρχεται η μουσική έμπνευση από αυτές τις εμβληματικές απεικονίσεις της "Αποκάλυψης" από τον Άλμπρεχτ Ντύρερ. Το 1987 ο οργανίστας και συνθέτης, Bengt Hambræus έγραψε το "Apocalipsis cum figuris secundum Dürer ex narrationem Apocalypsis Joannis - Αποκάλυψη με φιγούρες σύμφωνα με τον Ντύρερ από την αφήγηση της Αποκάλυψης του Ιωάννη". 

Πρόκειται για φωνητική σύνθεση για βαθύφωνο, όργανο και μικτή χορωδια. 

Το λιμπρέτο χρησιμοποιεί αποσπάσματα από το Βιβλίο της Αποκάλυψης και μοιράζεται μεταξύ του σολίστα και της χορωδίας. Ο μονωδός υποδύεται τον Ιωάννη και αφηγείται τα οράματα του Αγίου. Η χορωδία αναλαμβάνει το ρόλο του σχολιαστή και αναπαριστά ηχητικά τις αόρατες ουράνιες δυνάμεις(Παναγία, Άγγελοι κλπ).

Το όργανο ηχεί επιβλητικά, μεγαλόπρεπα αντανακλώντας την εξέλιξη του δράματος με μοτίβα και αρμονίες που μαρτυρούν την μουσική επιδεξιότητα και ευρηματικότητα του δημιουργού, ο οποίος ως διακεκριμμένος οργανίστας γνώριζε τις δυνατότητες του οργάνου, την ένταση των ηχοχρωμάτων του, στοιχεία τα οποία αξιοποίησε προς έκφραση των δραματικών εικόνων του σπουδαίου Ντύρερ.... Ο Hambræus εξερευνά νέες μουσικές εκφράσεις πάνω σε καινοτόμες παραστατικές αντιλήψεις με έμφαση στον αυτοσχεδιασμό. 

Ντύρερ: "Άγγελος με το κλειδί στον λάκκο της Αβύσσου"

Η έναρξη της σύνθεσης ακούγεται μεγαλοπρεπής από τους αυλούς του οργάνου, θριαμβική, ιδιαίτερα εκφραστική, ενίοτε με απειλητική αύρα...

Την "ανήσυχη" μελωδική ενέργεια διαχωρίζουν πέπλα από συνεχείς νότες και στατικές αρμονίες διατηρώντας μινιμαλιστικές λάμψεις μέχρι την είσοδο του σολίστα, που με στιβαρότητα δηλώνει ως Ιωάννης το όραμά του με τον Κύριο καθισμένο στον ένδοξο ουράνιο θρόνο Του, ενώ χορωδία Αγγέλων Τον εγκωμιάζει.  Η δυναμική του οργάνου εντείνεται με διαφωνίες για να παραπέμψει πως από τον θρόνο Του βγαίνουν αστραπές και κεραυνοί. Aκολουθούν μέρη ορμητικά, έντονα χρωματισμένα που προσομοιάζουν στον όλεθρο που πλησιάζει με αγωνιώδη ρυθμό...

Πρόκειται για σύνθεση πρωτοποριακή γεμάτη ένταση, έκφρασης καθενός από τα δεκαπέντε χαρακτικά του Ντύρερ. Στο τελευταίο μέρος "Άγγελος με το κλειδί στον λάκκο της Αβύσσου", (Αποκάλυψη, "Αγαλλιάζουν οι Ουρανοί, ο διάβολος ρίπτεται σε ένα λάκκο χωρίς πυθμένα") όργανο κι ένα εξόχως αναστοχαστικό χορωδιακό συνοδεύουν το σολίστα οδηγώντας σε μια υπερβατική πτωτική ολοκλήρωση...

Bengt Hambraeus : "Apocalipsis cum figuris secundum Dürer":

"Ραψωδία του Πόντου": ένας μουσικός θρήνος για τους Πόντιους...

[Με αφορμή τη Γενοκτονία των Ποντίων]

"Γενοκτονία των Ποντίων", Μάρη Βεργουλίδου
(epona)

"Θέλω να θυμούνται όλοι, να μη μισούν αλλά και να μην ξεχνούν…

Ήμουν οχτώ χρονών. Μια μέρα, στο χωριό, οι Τούρκοι συγχωριανοί και γείτονες, μας

ειδοποίησαν ότι έπρεπε να φύγουμε. Θα έρχονταν οι Τσέτες…

Φωνές, κλάματα, μοιρολόγια. Βγήκαμε στους δρόμους.

Από τη βιασύνη δεν προλάβαμε να πάρουμε τίποτε μαζί

παρά μόνο τις εικόνες… και την ψυχή μας..."

(Εφημ. Το Βήμα, αφήγηση ξεριζωμένου Πόντιου)

***

Η γενοκτονία των Ποντίων κατέγραψε 353.000 νεκρούς κι αποτελεί τη δεύτερη μεγάλη γενοκτονία του αιώνα μας. Το 1994 με ομόφωνο ψήφισμα της Βουλής των Ελλήνων η 19η Μαΐου ανακηρύχθηκε ως Ημέρας Μνήμης για τη Γενοκτονία των Ελλήνων στο μικρασιατικό Πόντο, αναγνώριση που ήρθε καθυστερημένη, ωστόσο δικαίωσε ηθικά τον ποντιακό ελληνισμό και συνέδεσε το σύγχρονο ελληνισμό με την ιστορική του μνήμη.
Οι Νεότουρκοι προσπάθησαν να αφανίσουν τους Έλληνες του Πόντου από την περιοχή και μπορεί αριθμητικά να το κατάφεραν. Ομως απέτυχαν παταγωδώς να σβήσουν την ποντιακή ψυχή...

"Ένα καράβι που αρμενίζει απ’ το Βορρά,

παίρνει του αγέρα την πνοή και τη δροσιά του Πόντου,

για να τη φέρει εδώ σιμά,

στις πληγωμένες τις ψυχές, στις κλειδωμένες τις καρδιές

με το κλειδί του πόνου.

Φέρνει μαζί του και σιωπές, συρτές κραυγές ,τρομαχτικές,

του κόσμου που δε ρόδισαν ποτέ τα όνειρά του,

παρά μονάχα το κακό ,το μαύρο εκείνο φονικό,

που σήκωσε και έκανε πρόσφυγες τα παιδιά του.

Κι αν περιμένεις κάθε μέρα στο λιμάνι

τον ερχομό του καραβιού από τον Πόντο,

δε θα το δεις ποτέ-ποτέ να φτάνει,

γιατί είναι η μνήμη εκείνη που το κάνει

να έρχεται την ίδια μέρα κάθε χρόνο.

Όμως τα παραμύθια σου ,τους στίχους που τραγούδησες

συνέχισε να λες, γιατί η σιωπή όπως φαίνεται,

δεν είναι πια χρυσός

κι αντίδωρο σε όλα αυτά, εικόνες απ’ το χθες,

θα ’ρχονται να σκορπίζουνε μες στο σκοτάδι φως.

("Η Μνήμη", ποίημα Άννας Δεληγιάννη-Τσιουλπά , fractalart)

Μάρη Βεργουλίδου
(epona)

Ο συνθέτης Βασίλης Τενίδης, ποντιακής καταγωγής, διακρίθηκε για την πολυεπίπεδη συνθετική του δραστηριότητα. Υπήρξε στενός συνεργάτης του Μάνου Χατζιδάκι, αρχιμουσικός των συνόλων στο Γ΄ Πρόγραμμα, ενώ ασχολήθηκε ιδιαίτερα με το θέατρο και την παραγωγή ραδιοφωνικών εκπομπών επαιδευτικού περιεχομένου.

"Ραψωδία του Πόντου" τιτλοφορείται το κονσέρτο του για σαξόφωνο και ορχήστρα, έργο με σπάνιο μελωδικό και συναισθηματικό πλούτο, αφιερωμένο στον κορυφαίο μαέστρο Οδυσσέα Δημητριάδη, επίσης γεννημένο από Πόντιους γονείς με καταγωγή από την Τραπεζούντα.

Το έργο αποτελεί ελάχιστο φορο τιμής στους αδικοχαμένους Ποντίους, γίνεται θρήνος για τους άδικα σφαγιασθέντες, αποτελεί μουσική διαμαρτυρία για όλα τα εγκλήματα κατά της φυλής, κρατά άκαυτη τη μνήνη υπογραμμίζοντας ποτέ ξανά τέτοιες βαναυσότητες! 

Το κονσέρτο του Βασίλη Τενίδη βασίζεται δομικά σε μοτίβα από την παραδοσιακή ποντιακή μουσική και συγκεκριμένα από τις χαρακτηριστικές κλίμακες και τους ρυθμούς της. Εξόχως απαιτητικό, δοκιμάζει την επιδεξιότητα των εκτελεστών, ενώ ο ήχος του σαξοφώνου μιμείται τα μουσικά ιδιώματα του Πόντου, κυρίως της ποντιακής λύρας, οργάνου ιερότητος για την Ποντιακή φυλή, καθώς συσχετίζει τη λύρα με τη θρησκεία σε μια αναλογία των χαρακτηριστικών της με στοιχεία της Ορθόδοξης παραδοσης.

Ο Β. Τενίδης ανασύρει και συνδυάζει ευφάνταστα μεταξύ τους υλικά από την παράδοση του Πόντου, πολεμικούς χορούς, θρήνους, κάλαντα και μοιρολόγια.

Καθώς η μνήμη είναι το μόνο όπλο να καταδικάσουμε τέτοιες αποτρόπαιες βαρβαρότητες, η συγκεκριμένη αναφορά-μουσική έμπνευση είναι το ελαχιστο, ως μνημόσυνο για τους αδίκως σφαγιασθέντες.
Το κονσέρτο του Τενίδη ηχεί σαν θρήνος, σαν μουσικός λυγμός για τις βαναυσότητες κατά των αθώων του Ελληνισμού του Πόντου....

Βασίλη Τενίδη: "Rhapsody of Pontos"

Στο σαξόφωνο ο Θεόδωρος Κερκέζος 

Για τη Γενοκτονία των Ποντίων μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερα σχετικά κείμενα εδώ και εδώ.

Ο Μποτιτσέλι, το μενταγιόν του Τρετσέντο και μια προσευχή στον βασιλιά των δαιμόνων....

Sandro Botticelli: "Portrait of a young man holding a medallion Trecento"

17 Μαΐου του 1510 σε ηλικία 60 χρονών πεθαίνει ένας από τους σπουδαιότερους Ιταλούς ζωγράφους της αναγέννησης, ο Σάντρο Μποτιτσέλι.
Τα τελευταία χρόνια της ζωής του ταλαιπωρείτο από διάφορες ασθένειες, όπως επίσης και μία αναπηρία εξαιτίας της παραμόρφωσης της πλάτης του, του στέρησαν την επαφή με τη ζωγραφική. Ενταφιάστηκε στο κοιμητήριο της Chiesa di San Salvatore στη Φλωρεντία, στα πόδια της Ιταλίδας ευγενούς, Simonetta Vespucci, με την οποία λέγεται πως υπήρξε βαθιά ερωτευμένος. Το σημείο ταφής είχε ζητήσει ο ίδιος λίγο πριν πεθάνει...

Αυτοπροσωπογραφία του Μποτιτσέλι

Το πραγματικό του όνομα ήταν Αλεσάντρο ντι Μαριάνο Φιλιπέπι, όμως κληρονόμησε το "Μποτιτσέλι" από το παρατσούκλι της οικογενείας του "Il Botticello-το βαρελάκι" , λόγω ενός χοντρούλη αδελφού του.
Το έργο του επηρεάστηκε από τις ιδέες του νεοπλατωνισμού, με τις οποίες ήρθε σε επαφή μέσω της οικογένειας των Μεδίκων, η οποία υπήρξε υποστηρικτής του Μποτιτσέλι.

Είναι περισσότερο γνωστός για τη φωτεινότητα των έργων του, τις απαλές φωτοσκιάσεις, το βάθος της προοπτικής, τις χαριτωμένες φιγούρες, τις ρέουσες γραμμές και τα λεπτά χρώματα. Οι πίνακές του απεικόνιζαν θρησκευτικά και μυθολογικά θέματα, ανάμεσά τους "Η Προσκύνηση των Μάγων", η "Ανοιξη" και η "Γέννηση της Αφροδίτης".

Σήμερα θα σας παρουσιάσω ένα πορτρέτο που φιλοτέχνησε γύρω στα 1480 και πουλήθηκε από τον οίκο Sotheby's για το αστρονομικό ποσό των 92, 2 εκατομμυρίων δολλαρίων, ποσό που αποτελεί ρεκόρ πωλήσεων για τον Αναγεννησιακό καλλιτέχνη.

Πρόκειται για το πορτρέτο "Νεαρού Άνδρα που κρατά στρογγυλό μενταγιόν Αγίου-"Young Man Holding a Roundel"

Δεν γνωρίζουμε την ταυτότητα του άνδρα, ωστόσο οι αναλυτές εικάζουν πως θα πρέπει να είναι κάποιος απο την οικογένεια των Μεδίκων καθώς όπως προείπαμε, ο Λορέντζο ήταν ένας από τους βασικούς ευεργέτες του Μποτιτσέλι.

Ο πίνακας που πιστεύεται ότι αντιπροσωπεύει τα ιδανικά ομορφιάς της Αναγεννησιακής Φλωρεντινής υψηλής κοινωνίας αποτυπώνει με ακρίβεια τα λεπτά ευγενικά χαρακτηριστικά του νεαρού άνδρα με το ένδυμά του σε ένα σκούρο μπλε χρώμα. Στέκεται μπροστά σε παράθυρο, το πλαίσιο του οποίου διαμορφώνεται χρωματικά σε αποχρώσεις του γκρίζου. Ο άνδρας κρατά στις παλάμες του και μικρή στρογγυλή εικόνα γενειοφόρου Αγίου, φιλοτεχνημένη την εποχή της Πρωτοαναγέννησης, γνωστής ως Trecento, γι' αυτό και το εικαστικό έργο του Μποτιτσέλι συχνά τιτλοφορείται ως "Πορτρέτο νεαρού άνδρα που κρατά ένα μενταγιόν Trecento".

Το "Trecento" που στα ιταλικά σημαίνει "τριακόσια" συνήθως αναφέρεται στην περίοδο του 1300, μια περίοδο έντονης δραστηριότητας στις Τέχνες στην Ιταλία, που χαρακτηρίστηκε από νέες, πρωτοποριακές μορφές έκφρασης. Μουσικά, ανθεί το κοσμικό τραγούδι σε απλή γλώσσα στιχουργικά και μελωδική λιτότητα, με φόρμες που συνδέονται στενά με κείνες των τροβαδούρων, αλλά και η ιερή μουσική με επιδράσεις από το λατινικό Μεσαιωνικό τραγούδι, το επονομαζόμενο "conductus", είδος θρησκευτικής πολυφωνικής μουσικής , όπου όλα τα μέρη της τραγουδιούνται πάνω στο ίδιο κείμενο.

Ο συνθέτης, Antonio Zacara da Teramo

Ο γενειοφόρος Άγιος του στραγγυλού μενταγιόν που κρατά ο νεαρός ευγενής άνδρας στα χέρια του κι έχει απεικονίσει ο τιμώμενος σήμερα, Μποτιτσέλι κατευθύνει τη σκέψη μας οδηγώντας μας στη μουσική επιλογή ενός από τους πιο δραστήριους συνθέτες της εποχής Trecento, τον Antonio Zacara da Teramo, που υπήρξε και παπικός γραμματέας του ύστερου Trecento. Το "Zaccara" του ονόματός του αποτελεί παρατσούκλι-αναφορά στο μικρό ανάστημά του( Zacara = μικρό, κοντό πράγμα), κάτι αντιστρόφως ανάλογο της μουσικής του φαντασίας και ευρηματικότητας.
Ο Antonio Zacara εκτός από συνθέτης και γραμματέας του Πάπα Βονιφάτιου Θ΄ υπήρξε και δημοφιλής τραγουδιστής στο παπικό παρεκκλήσι.

Σήμερα προτείνω να ακούσουμε μια από τις πλέον παράξενες φωνητικές συνθέσεις του. Έχει τίτλο: "Deus deorum, Pluto - Θεέ των θεών, Πλούτωνα", μια δίφωνη επίκληση στον Ρωμαίο θεό του Κάτω Κόσμου, με τους στίχους να αναφέρονται σε ονόματα κατοίκων των κολασμένων περιοχών.
Είναι σύνθεση, που δεν θα περίμενε κανείς από έναν ευσεβή γραμματέα του Βατικανού, ωστόσο αποτελεί μια ενθουσιώδη προσευχή στον βασιλιά των δαιμόνων...

Antonio Zacara da Teramo: "Deus deorum, Pluto"

Κείμενα για τον Μποτιτσέλι υπάρχουν πολλά στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Μοντεβέρντι: "Domine, ne in furore tuo arguas me", ένα συγκινητικό μοτέτο...

"Ο Μοντεβέρντι συνθέτει", Τοιχογραφία στο Palazzo Chigi Saracini της Σιένα

Η Κρεμόνα εκτός από παράδοση στην οργανοποιία (καθώς εκεί είχαν την έδρα τους οι Οίκοι των Αμάτι, Γκουαρνέρι και Στραντιβάρι), γέννησε τον κατά κοινή ομολογία "προφήτη της μουσικής", όπως αποκαλούσαν τον Κλαύδιο Μοντεβέρντι οι σύγχρονοί του λόγω των μουσικών καινοτομιών του.

Τον Μοντεβέρντι τιμάμε σήμερα, έναν από τους σπουδαιότερους συνθέτες της Δύσης, με έργο που σηματοδοτεί τη μετάβαση από την μουσική της Αναγέννησης στην περίοδο Μπαρόκ, γεννημένο στην ιταλική Κρεμόνα σαν σήμερα, 15 Μαΐου 1567.

Εκτός από ταλαντούχος και καινοτόμος για την εποχή του συνθέτης, υπήρξε συγγραφέας και Ρωμαιοκαθολικός ιερέας.

Τα μοτέτα του, αν και σχετικά λίγα σε αριθμό, αναδεικνύουν την κυριαρχία του στην αντίστιξη και την ικανότητά του να συνδυάζει εκφραστικές φωνητικές γραμμές με περίπλοκες αρμονίες. Συχνά δε, χρησιμοποιούσαν συναισθηματική ένταση και δυναμικές αντιθέσεις για να μεταφέρουν θρησκευτικά θέματα, αντανακλώντας το αναδυόμενο μπαρόκ ενδιαφέρον για τα συναισθήματα και τη δραματική έκφραση.

"Domine, ne in furore tuo arguas me":

"Κύριε, μη τω θυμώ σου ελέγξης με, μηδέ τη οργή σου παιδεύσης με.

Ελέησον με, Κύριε, ότι ασθενής ειμί ίασαι με, Κύριε, ότι εταράχθη τα οστά μου
και η ψυχή μου εταράχθη σφόδρα· και συ, Κύριε, έως πότε;

Επίστρεψον, Κύριε, ρύσαι την ψυχήν μου, σώσον με, ένεκεν του ελέους σου"

Πρόκειται για σπάνια μελοποίηση του 6ου Ψαλμού, για 6 φωνές, από τα πιο γνωστά μοτέτα του Μοντεβέρντι, το οποίο δείχνει την ικανότητά του να δημιουργεί τόσο πνευματικό βάθος όσο και δραματική ένταση μέσω της μουσικής.

Πορτρέτο του Κλαούντιο Μοντεβέρντι
(Museo Correr στη Βενετία)

Το συγκεκριμένο μοτέτο, ένα από τα τέσσερα μοτέτα του Μοντεβέρντι που δημοσιεύθηκαν το 1620 στο "Libro primo de motetti" του Giulio Cesare Bianchi, ενός κορνετίστα που εργαζόταν τότε στο Μιλάνο και είχε σπουδάσει σύνθεση κοντά στον Μοντεβέρντι στη Μάντοβα ξεχωρίζει για την πλούσια αρμονική του επεξεργασία.

Ιδιαίτερα ευφάνταστο χαρακτηριστικό του είναι η απόφαση του συνθέτη να επιλέξει ομαλή εξέλιξη της μελωδικής γραμμής, η οποία "διαταράσσεται" περιστασιακά από συγκοπτόμενες γραμμές σε μέρη που επιτάσσει το νόημα των φράσεων(π.χ: "τον θυμό σου"..."την οργή σου"... "τα οστά μου και η ψυχή μου εταράχθησαν σφόδρα"). 

Αξιοσημείωτη η κειμενική έκφραση, θαυμάζει κανείς το πώς οι λέξεις αποκτούν σχεδόν εικονογραφική ζωντάνια καθώς οι διάφορες "διαταραχές" λαμβάνουν συλλαβική έμφαση ακολουθώντας την πεποίθηση του συνθέτη ότι "η μουσική πρέπει να υπηρετεί το κείμενο και όχι αντίθετα..."

Αν και τα μοτέτα του Μοντεβέρντι θεωρούνται γενικά λιγότερο εκφραστικά ως στιχουργήματα από τα μαδριγάλια και λιγότερο πολύχρωμα από τα μεγάλης κλίμακας έργα του, ωστόσο παρουσιάζουν πυκνή χορωδιακή υφή εκπληκτικής μεγαλοπρέπειας. Παράδειγμα η συγκεκριμένη σύνθεση - απόδειξη της επιδεξιότητάς του στην πολυφωνία με σκοπό της μουσικής του να πείσει όχι μέσω της συνθετικής τελειότητας της, αλλά να μιλήσει κατευθείαν στην καρδιά του ακροατή. Ο συνθέτης δηµιουργεί ρευστότητα δίνοντας την αίσθηση αυθόρµητης έκφρασης χωρίς να γίνεται "αυστηρός". Η μελωδία ολοκληρώνεται όλο χάρη με τις φωνές να προσδίδουν στο έργο µεταδοτική ευφορία.

CLAUDIO MONTEVERDI: "Domine ne in furore tuo":

 

Σαίξπηρ - Σμέτανα: "Ριχάρδος ο Γ'"

Η Ουνέσκο έχει καθιερώσει την 23η Απριλίου ως την Παγκόσμια Ημέρα του Βιβλίου, καθώς την ημερομηνία αυτή έφυγαν από τη ζωή δυο σπουδαίοι συγγραφείς, ο Θερβάντες και ο Σαίξπηρ. 

Φόρο τιμής στο βιβλίο και τη μαγεία της ανάγνωσης αποδίδουμε σήμερα με ένα μικρό απόσπασμα από το αριστούργημα του άγγλου δραματουργού: "Ριχάρδος ο Γ'".

"…δεν είμαι πλασμένος για τέτοια τρελά παιχνίδια,

ούτε και ναρκισσεύομαι μπροστά σε λάγνους καθρέφτες

εγώ είμαι πολύ κακοφτιαγμένος, μου λείπει το χάρισμα

του έρωτα, για να μπορώ να περπατήσω χαριτωμένα

μπροστά σε κάποια παιχνιδιάρα και προκλητική νεράιδα.

Εγώ είμαι στερημένος απ' αυτή την ωραία συμμετρία,

γιατί με γέλασε στις αναλογίες η δόλια φύση:

παραμορφωμένος, ατελής, πριν απ' την ώρα μου βγαλμένος

σ' αυτό τον κόσμο, μισοφτιαγμένος - τόσο σακατεμένος

κι άχαρος, που με γαυγίζουν τα σκυλιά όταν τα πλησιάζω.

Εγώ λοιπόν, σε τέτοιους μαλθακούς καιρούς ειρήνης,

δεν έχω άλλη διασκέδαση για να περνάω την ώρα μου,

παρά μονάχα να κοιτάω στον ήλιο τη σκιά μου

και να χλευάζω ο ίδιος την ασκήμια μου.

Έτσι, αφού είναι αδύνατον να γίνω κι εγώ εραστής

και να φχαριστηθώ ετούτο τον ανέμελο καιρό,

πήρα την απόφαση να γίνω αχρείος και κακός

και να μισώ τις μάταιες ηδονές της εποχής μας.

Συνωμοσίες έχω στήσει και σχέδια σατανικά

με προφητείες αβάσιμες, λιβέλους κι όνειρα, να προκαλέσω

μίσος θανάσιμο…»

(Ριχάρδος ο Γ’, Σαίξπηρ, Πράξη Α’, Σκηνή 1η)

Αν και νεανικό έργο του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ, ο "Ριχάρδος ο Γ'" φανερώνει την ποιητική ευφορία του άγγλου δραματουργού. Βασισμένος σε ένα ιστορικό πρόσωπο εμβαθύνει στην ανθρώπινη ψυχολογία και έννοιες όπως η ακόρεστη δίψα για δύναμη και εξουσία χωρίς αναστολές σε έναν κόσμο γεμάτο βία και σκληρότητα.
Ο Ριχάρδος είναι μια τραγική φιγούρα, άσχημος, χωλός και καμπούρης, αδερφός του βασιλιά Εδουάρδου των Γιορκ, που για να ανελιχθεί στην κορυφή χρησιμοποιεί κάθε μέσο, θεμιτό ή αθέμιτο. Εξαπατά, αδικεί, ψεύδεται, ραδιουργεί και φονεύει.
Η δυσμορφία του είναι η αιτία της πίκρας και της μοχθηρίας του, της οργής και της κακίας που ελοχχεύει μέσα του. Οι αιματηρές πράξεις του καταργούν κάθε έννοια συνείδησης γι' αυτό και ο Σαίξπηρ τον παρουσιάζει ως σκοτεινή προσωπικότητα, έναν αδίστακτο κακοποιό.
Το τέλος του ήταν εξίσου τραγικό όταν το 1485, αντιμετώπισε τις δυνάμεις του Ερρίκου Τυδώρ στη μάχη του Μπόσγουορθ. Εγκαταλελειμμένος απ' όλους πολέμησε σκληρά και γενναία, αν και χωρίς άλογο.
Ο Σαίξπηρ έδωσε τη συγκλονιστικότερη περιγραφή της μάχης με τα τελευταία λόγια του Ριχάρδου: "Ένα άλογο, ένα άλογο, το βασίλειό μου για ένα άλογο..." αποτυπώνοντας το δράμα και την απόγνωση από την ξαφνική πτώση.

Πολλοί είναι οι συνθέτες που αγάπησαν τα Σαιξπηρικά κείμενα και τα μετέφεραν στη μουσική σκηνή. Πρώτο μεταφρασμένο κείμενο του Σαίξπηρ στα τσεχικά ήταν ο "Ριχάρδος ο Γ'" το 1851.
Η ανάγνωση και μελέτη του συνάρπασε τον Μπέντριχ Σμέτανα. Γοητευμένος από την πλοκή του γεννιέται η επιθυμία να συνθέσει ένα συμφωνικό ποίημα. Ταξιδεύει ως τη Βαϊμάρη για να διδαχτεί τη φόρμα από τον δάσκαλο του είδους, Φραντς Λιστ. Το 1858 στη Σουηδία ολοκληρώνει τη μιας κίνησης σύνθεσή του "Richard III, Op. 11" μεταφέροντας την προσωπική εντύπωσή του από την ιστορία, όπως ο Σαίξπηρ την παρουσίασε επί σκηνής.

Ο Σμέτανα δεν δίνει μια σύνθεση ιστορικών λεπτομερειών. Ακολουθεί το ύφος του Φραντς Λιστ. Δεν επιδιώκει να αφηγηθεί τα γεγονότα, αλλά να μεταφέρει τη διάθεση επιτρέποντας στο κοινό να χρησιμοποιήσει τη φαντασία του. Ωστόσο ο ακροατής αφουγκράζεται την αίσθηση της τραγωδίας του Σαίξπηρ και την ένταση που δημιουργεί η μουσική απεικόνιση ενός από τους πιο ενδιαφέροντες "μοχθηρούς" ήρωές του.

Η σύνθεση ολοκληρώθηκε σε σύντονο χρονικό διάστημα εγκαινιάζοντας την περίοδο ακμής του Σμέτανα σε έργα ορχηστρικής μουσικής.

Ο "Ριχάρδος" του τσέχου δημιουργού διακρίνεται για τις ποικίλες αντιθέσεις στη διαμόρφωση διάθεσης.

Σε αυτή την δεκαπεντάλεπτης διάρκειας σύνθεση καταφέρνει να αποτυπώσει τη δίψα για εξουσία, τη λαχτάρα για δύναμη, τη βιαιότητα των πράξεων του Ριχάρδου, την ένταση της τελευταίας μάχης με ένα εκπληκτικό καλπάζον θέμα, τη συντριβή...
Πριν δε απ' αυτή, τον στοιχειωμένο ύπνο του από τα φαντάσματα όσων έχει δολοφονήσει...Ξυπνά αλαφιασμένος συνειδητοποιώντας τη μοναξιά του, πεπεισμένος πως ο θάνατος πλησιάζει...
Το Ριχάρδο τρομοκρατημένο από τους εφιάλτες έχει θαυμάσια απεικονίσει ο Nicolai Avildgaard, που βλέπουμε στη διπλανή εικόνα.

Ο Μπέντριχ Σμέτανα αποκαλύπτει όλες τις δυνατότητες της ορχήστρας με την πληθωρική χρωματική γραφή του. Μοτίβα ενεργητικού χαρακτήρα πλαισιωμένα από πλούσιες αρμονικές αναζητήσεις εσωστρεφούς διάθεσης και περάσματα υπερβατικής δεξιοτεχνίας οικοδομούν μια σύνθεση που συγκλονίζει τον ακροατή.
Στην ησυχία λίγο πριν το τέλος "εξιλεώνεται" ο τραγικός ήρωας που τον έπνιξαν η κακία και η χολή, συναισθήματα ποταπά που έκαναν να ατονήσει μέσα του η πνευματική του υπεροχή κι η γενναιότητα του, όπως και κάθε τι που θα μπορούσε να γίνει κίνητρο δημιουργίας. Με τις κοφτές δοξαριές στα τσέλι κλείνει η θεατρική αυλαία στη σκηνή της φαντασίας αφήνοντας τον ακροατή να στοχαστεί που οδηγούμαστε όταν αφηνουμε αρετές της προσωπικότητάς μας να εξυπηρετουν τα μίση και οι κακίες.

Bedrich Smetana: "Richard III, Op. 11"

Διευθύνει ο  Rafael Kubelík

Για τον Σαίξπηρ και την Ημέρα Βιβλίου μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερα κείμενα εδώ και εδώ.

Φίλιπ Γκλας: "Ο Αϊνστάιν στην παραλία"....

Ήταν 18 Απριλίου του 1955 όταν πέθανε ο Άλμπερτ Αϊνστάιν, από τους μεγαλύτερους επιστήμονες όλων των εποχών. Ευφυέστατος, έδωσε απάντηση σε μεγάλα ερωτήματα για τον κόσμο μας.

Ο Αϊνστάιν υπέφερε από χρόνια προβλήματα στο στομάχι. Το 1948 εμφάνισε οξύ πόνο στην κοιλιά. Οι γιατροί βρήκαν ανεύρυσμα αορτής και τον προειδοποίησαν ότι αν έσπαγε πιθανότατα θα τον σκότωνε, κάτι που συνέβη επτά χρόνια αργότερα. Ο μέγας επιστήμων κατέρρευσε και μεταφέρθηκε εσπευσμένα στο νοσοκομείο. Οι γιατροί ήθελαν να τον χειρουργήσουν, αλλά ο Αϊνστάιν ήξερε ότι οι πιθανότητες επιτυχίας ήταν ελάχιστες και αρνήθηκε. Είπε: "Έκανα ό,τι μπορούσα, ήρθε η ώρα να φύγω και θα το κάνω με αξιοπρέπεια".

Άφησε την τελευταία του πνοή λίγο μετά τη μία το μεσημέρι. Δίπλα στο κρεβάτι του υπήρχαν σημειώσεις για την ομιλία που επρόκειτο να δώσει την επομένη για την ανεξαρτησία του Ισραήλ και ένας ημιτελής υπολογισμός για τη θεωρία πεδίου. Μέχρι τέλους, η επιστήμη και ο ανθρωπισμός υπήρξαν τα κύρια ενδιαφέροντά του.

Μετά το θάνατό του, πολλοί αναρωτήθηκαν τι ήταν αυτό που τον έκανε τόσο έξυπνο. Ετσι, αφαιρέθηκε ο εγκέφαλός του και από τη μελέτη του ανακάλυψαν πως το τμήμα του που ευθύνεται για τα μαθηματικά ήταν ασυνήθιστα μεγάλο σε μέγεθος.

Ηταν πανέξυπνος και εξαιρετικά εκκεντρικός. Λέγεται πως ως αγόρι άργησε να αναπτυχθεί και καθυστέρησε να μάθει να μιλάει. Μεγαλώνοντας απέκτησε και περίεργες συνήθειες. Π.χ υπήρξε μανιακός με τα αυγά και σχεδόν καθημερινά έτρωγε για πρωινό δυο αυγά τηγανητά, όπως επίσης θεωρούσε τις κάλτσες περιττές ως αξεσουάρ ενδυμασίας γι'αυτό δεν φορούσε ποτέ.

Λάτρευε την τέχνη της μουσικής, την οποία άρχισε να διδάσκεται σε παιδική ηλικία από τη μητέρα του, Πωλίν, που ήταν πετυχημένη πιανίστρια.
O Αϊνστάιν συχνά δήλωνε πως "μέσα από τη Μουσική βίωνε τις ονειροπολήσεις του και πως αντιμετώπιζε τη ζωή του με όρους μουσικής: τονικό κέντρο, σταθερός ρυθμός, εσωτερική αρμονία..."

Έπαιζε πιάνο και βιολί. Ιδιαίτερα όμως αγαπούσε το βιολί, τη "Lina" του, όπως το είχε βαφτίσει(προφανώς, συντομογραφία της λέξης "violina").

Επίσης, από συνθέτες έτρεφε ιδιαίτερη εκτίμηση στον Μότσαρτ, του οποίου λάτρευε τις Σονάτες.

Philip Glass - Robert Wilson
it-was-like

Στη μνήμη του, προτείνω να ακούσουμε ένα απόσπασμα από όπερα του μινιμαλιστή, Φίλιπ Γκλας, εμπνευσμένη από αυτή τη σπουδαία προσωπικότητα.



Πρόκειται για την τεσσάρων πράξεων όπερα "Einstein on the Beach - Ο Αϊνστάιν στην παραλία", που έγραψε ο Γκλας το 1975 πάνω σε λιμπρέτο του αμερικανού, αποκαλούμενου "κορυφαίου της πρωτοπορίας", Robert Wilson , ο οποίος επίσης ανέλαβε τη σκηνοθεσία αλλά και τη θεατρική παραγωγή της όπερας.


Η όπερα είναι η πρώτη στην Τριλογία Πορτραίτων του Φίλιπ Γκλας (μαζί με τις: Satyagraha και Akhnaten), που περιγράφουν μουσικά σπουδαίες προσωπικότητες(Αϊνστάιν, Μαχάτμα Γκάντι και Φαραώ Ακενατών), που σφράγισαν με τις θεωρίες τους την επιστήμη, την πολιτική και τη θρησκεία και των οποίων το όραμα άλλαξε τη σκέψη της εποχής τους μέσω της δύναμης των ιδεών. 

amazon.com

Ο "Αϊνστάιν στην παραλία" πρωτοπαρουσιάστηκε την επόμενη χρονιά στο Φεστιβάλ της Αβινιόν κι όλοι έκαναν λόγο για μια πολύωρη μεν, καθόλου ανιαρή δε, όπερα, απολύτως σύγχρονη και ριζοσπαστική(Δεδομένης της διάρκειας, επιτρέπεται στο κοινό να εισέρχεται-εξέρχεται όπως και όποτε επιθυμεί).

Το έργο, που συμμετέχουν οχτώ μουσικοί, δώδεκα τραγουδιστές και οχτώ χορευτές δομείται σε τέσσερις ασύνδετες πράξεις, στις οποίες παρεμβάλλονται μικρές σκηνές. Τρία θέματα επαναλαμβάνονται τρεις φορές, ακολουθώντας μια αυστηρά χρονική δομή, ενώ τα πέντε ιντερλούδια, τα λεγόμενα "knee plays" και τα οπτικά εφέ δημιουργούν μια ιδιαίτερα μεθυστική ατμόσφαιρα, πλάθουν ένα εντυπωσιακό οπτικό μεγαλούργημα-σταθμό στην αβαν γκαρντ τέχνη.
Αυτές οι μαγευτικές -εμποτισμένες με το στοιχείο του ονείρου- εικόνες, βυθίζουν τον θεατή σε μια μινιμαλιστική εμπειρία.
Είναι έργο, που ενώ δεν ακολουθεί κάποια συγκεκριμένη πλοκή, ωστόσο υπογραμμίζεται το "σχόλιο" των δημιουργών για τις υπαρξιακές αβεβαιότητες της ζωής στην πυρηνική εποχή και την εποχή της πληροφορίας.
Τέλος, ενώ ακολουθεί απλή αρμονία κατά το μινιμαλιστικό ιδίωμα, χαρακτηρίζεται από ένταση και επαναληπτική ρυθμολογία προσκαλώντας τον θεατή σε μια ολιστική θεατρική εμπειρία να αφαιθεί άνευ όρων και να απορροφηθεί σ' αυτή την παραμυθική κατάσταση.


Θα ακούσουμε το πρώτο Knee Play , όπου η χορωδία συνοδεύοντας την απαγγελία ενός επιστημονικού συγγράμματος του Αϊνστάιν ερμηνεύει στίχους βασισμένους στην αλληλουχία των αριθμών "one-two-three-four-five-six-seven-eight" στον τύπο του συνεχούς βασίμου, της αδιάκοπης μελωδικής γραμμής υποστηρίζοντας τον τόνο και τον ρυθμό. Μια δεύτερη φωνή αποδίδει ρυθμικό σολφέζ και σύντομα ποιητικά αποσπάσματα.

Philip Glass: "Einstein on the beach - Knee Play 1"

Παλαιότερο κείμενο για τον Αϊνστάιν μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Καλλιτεχνικοί Ολυμπιακοί Αγώνες: ο "Δισκοβόλος" και το "Εμβατήριο για μια Νέα Ζωή"...

 

"Δισκοβόλος", Κων/νου Δημητριάδη
(Χρυσό μετάλλιο γλυπτικής-Ολυμπιακοί Αγώνες Παρίσι 1924)

"Στο Ιερό της Ολυμπίας καλλιεργείτο κατά κύριο λόγο το πνεύμα της άμιλλας και του άθλου, που δεν είναι παρά μια ανώτερη έκφραση της ανάγκης του ανθρώπου για επικοινωνία. Μια επικοινωνία όπου οι αντίπαλοι είναι απλώς συνομιλητές για ένα καλύτερο αύριο. 
Το πνεύμα του αγώνα δεν περιοριζόταν στις επιδόσεις μόνο του σώματος. Αυτός είναι ο λόγος που στους Ολυμπιακούς Αγώνες οργανώνονταν ταυτόχρονα και καλλιτεχνικοί αγώνες καθώς και αγώνες κηρύκων και σαλπιγκτών. Προπάντων, όμως, οι άνθρωποι του πνεύματος, της τέχνης, της επιστήμης και των γραμμάτων είχαν την ευκαιρία να παρουσιάσουν στο συναθροισμένο στα Ιερά πανελλήνιο, τον αθέρα των έργων τους και να εκθρέψουν το ιδανικό της τίμιας άμιλλας και του καλού καγαθού πολίτη.
Γιατί είναι γνωστό ότι στα πανελλήνια Ιερά, και προπαντός στην Ολυμπία, συνέρεαν μαζί με τους αθλητές και οι άριστοι της ελληνικής διανόησης, Θαλής, Εμπεδοκλής, Γοργίας, Ισοκράτης, Ηρόδοτος, Οινοπίδης, Πλάτων κ.ά." 

("Οι Ολυμπιακοί Αγώνες στην Αρχαία Ελλάδα", Γιαλούρης Ν., Εκδοτική Αθηνών).

Σύμφωνα με τους θεσμούς των Ολυμπιακών Αγώνων της Αρχαιότητας ήταν και οι προθέσεις του ιδρυτή του σύγχρονου Ολυμπιακού κινήματος,  Πιέρ Ντε Κουμπερτέν.

Έτσι, προσδοκούσε η Τέχνη να είναι αναπόσταστο κομμάτι του Ολυμπιακού προγράμματος. Από το 1912 έως και το 1948 και για επτά Ολυμπιάδες διαγωνίστηκαν καλλιτέχνες σε πέντε κατηγορίες:

Aρχιτεκτονική,

Λογοτεχνία,

Ζωγραφική,

Γλυπτική
και

Μουσική

Στους Καλλιτεχνικούς Ολυμπιακούς Αγώνες, η Ελλάδα έχει κατακτήσει ένα χρυσό μετάλλιο στη γλυπτική το 1924.
Απονεμήθηκε στον Κωνσταντίνο Δημητριάδη για το "Δισκοβόλο" του, ένα γλυπτό που τότε στο Παρίσι κέρδισε τον παγκόσμιο θαυμασμό, καθώς αναπαριστά τον δισκοβόλο σε στιγμή αυτοσυγκέντρωσης και πλήρους αφοσίωσης, ακριβώς μια στιγμή πριν τη ρίψη του δίσκου. Χυτεύτηκε σε τρία αντίτυπα και το ένα στέκει απέναντι από το Παναθηναϊκό Στάδιο(παραπάνω φωτογραφία).

 

Όσον αφορά τη μουσική, οι υποκατηγορίες περιλάμβαναν, συνθέσεις για ορχήστρα, μονωδίες, χορωδιακά ή έργα μουσικής δωματίου. 

Ανάμεσα στους σπουδαίους συνθέτες που υπέβαλαν μουσικό έργο τους και βραβεύτηκε με ολυμπιακή δόξα ηταν ο Τσέχος, μαθητής και γαμπρός του Ντβόρζακ, Josef Suk.

Ήταν στην Ολυμπιάδα του Λος Άντζελες το 1932 που o 58χρονος μουσικός διαγωνίστηκε με τη σύνθεσή του "V nový život - Προς μια Νέα Ζωή", για ορχήστρα και μικτή χορωδία.

Ο Σουκ, ένας από τους κορυφαίους συνθέτες του τσεχικού μοντερνισμού, ο οποίος έτυχε μεγάλης εκτίμησης από τους Μάλερ και Μπεργκ κέρδισε το ασημένιο μετάλλιο, κορυφαία διάκριση καθώς η επιτροπή εκείνη τη χρονιά δεν απένειμε ούτε χρυσό, ούτε χάλκινο έπαθλο. 

Πρόκειται για ένα πανηγυρικό συμφωνικό εμβατήριο που ο Σουκ δημιούργησε μια πρώτη έκδοσή του το 1919 υπό την επίδραση της συμμετοχής Τσεχοσλοβάκων στρατιωτών σε μάχες για την υπεράσπιση της νεοσύστατης Τσεχοσλοβακίας από την Ουγγαρία.
Οι Τσέχοι εκείνη την εποχή γεμάτοι ενθουσιασμό συζητούσαν για το καθήκον τους να υπερασπιστούν την πατρίδα.

Πάνω στη μουσική προσαρμόστηκαν στίχοι στην τσέχικη γλώσσα σε κείμενο του Petr Křička,  που συνδυάζει στοιχεία θρησκευτικής πίστης και εορτασμού της τσεχικής ιστορίας με ένα κάλεσμα για αγώνα για την υπεράσπιση του έθνους. 

Αργότερα, προκειμένου να διαγωνιστεί στους Μουσικούς Ολυμπιακούς Αγώνες του Λος Άντζελες ο συνθέτης το παρουσίασε ως ορχηστρική σύνθεση με μουσικά μοτίβα προσαρμοσμένα κατάλληλα με νέα αρμονική επεξεργασία. 

Από την αρχή η σύνθεση είχε αποκτήσει πρωτοφανή δημοφιλία κι έτσι, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι είχε επιτυχία και στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Λος Άντζελες. Σύνθεση αναμφίβολα επιβλητική, μεγαλόπρεπη, μια φανφάρα θριάμβου, που αναδύει πανηγυρική αίσθηση από τις εναρκτήριες ακόμη ηχηρές επικλήσεις των τρομπετών...
Χαρακτηριστικές ειναι οι έντονα διακοσμημένες μουσικές φράσεις, οι ισχυρές φανφάρες από τα χάλκινα και τα κρουστά που μεταφέρουν την ξέφρενη διάθεση και τις εκδηλώσεις ευφορίας της πορείας προς τη νίκη...

Josef Sul: "V nový život - Προς μια Νέα Ζωή"

Όταν ανθίζει η σουρβιά την άνοιξη...Ηχητική εικόνα από τον Σιμπέλιους...

Ένα από τα δέντρα με πλούσια ανθοφορία την άνοιξη είναι η σουρβιά της οικογένειας των ροδοειδών ... 

Συχνά αποκαλείται "δέντρο που δεν γερνάει ποτέ", καθώς δεν ψηλώνει πάρα πολύ όπως άλλα δέντρα της οικογένειας, μηλιές, αχλαδιές, κερασιές κλπ...

"Τοπίο με σουρβιές", Γιάτσεκ Μαλτσέφσκι 

Οι καρποί του στο τέλος του καλοκαιριού είναι εντυπωσιακοί, κόκκινοι σφαιρικοί, σαν μικρά μούρα, όμως περισσότερο εντυπωσιάζει η θέα του την άνοιξη, που τα μικροσκοπικά λευκά λουλούδια του, με πέντε πέταλα το καθένα και πολλά σε αριθμό, κρέμονται σε πλούσιες φούντες δημιουργώντας φαντασμαγορική εικόνα του δέντρου την Απριλιάτικη περίοδο, που βρίσκεται σε πλήρη ανθοφορία.

Στις σκανδιναβικές χώρες, το δέντρο θεωρούνταν ιερό και ονομαζόταν "βοήθεια για τον Θορ", καθώς πίστευαν ότι κάποτε έσωσε τη ζωή του θεού όταν εκείνος παρασύρθηκε σε ποτάμι που έρεε ορμητικά προς τον Άδη. Ο Θορ κατάφερε να πιαστεί από το δέντρο, που φύονταν στις όχθες του ποταμού και να σωθεί από σίγουρο πνιγμό.
Είναι επίσης δέντρο που συχνά αναφέρεται σε παραμύθια και λαϊκούς θρύλους με μαγικές ιδιότητες και πως προστατεύει από μάγια, ξωτικά, το κακό το μάτι κι ακόμα πως εγγυάται την ευημερία σε κείνον που το έχει στο περιβόλι  ή την αυλή του.

lizzieharper

Λόγω των πανέμορφων λευκών λουλουδιών του, η σουρβιά θεωρείται και "δέντρο των νεράιδων".

Σύμφωνα με την Ελληνική Μυθολογία, όταν κάποια μέρα η οινοχόος των Ολύμπιων θεών, Ήβη γλίστρησε, έπεσε από τα χέρια της το κύπελλο με το θεϊκό νέκταρ, το οποίο πρόλαβαν και έκλεψαν οι δαίμονες. Τότε οι Θεοί έστειλαν έναν αετό να το βρει και να το φέρει πίσω. Κατά τη διάρκεια των μαχών, ο αετός τραυματίστηκε. Τα φτερά και το αίμα του έπεσαν στη γη κι έγιναν δέντρο. Ήταν η σουρβιά, με φύλλα σε σχήμα φτερού και καρπούς μικρούς και κατακόκκινους σαν σταγόνες αίματος.

"Όταν ανθίζει η σουρβιά-Kun pihlaja kukkii" τιτλοφορείται η πρώτη από τις "Πέντε συνθέσεις" του Ζαν Σιμπέλιους που δημοσιεύτηκε το 1921. 

Οι "Πέντε συνθέσεις" είναι γνωστές και ως "Δέντρα", καθώς κάθε σύνθεση έχει περιγραφικό υπότιτλο με θέμα κάποιο δέντρο.

1:Όταν ανθίζει η σουρβιά

2: Το μοναχικό έλατο

3:Η λεύκα

4:Η σημύδα

5:Η ερυθρελάτη

Ο συνθέτης εκστασιασμένος από την έκρηξη της ανθοφορίας της σουρβιάς, ένα από τα μηνύματα της φύσης για αναγέννηση κι ελπίδα δημιουργεί μια λεπτή, ανάλαφρη πιανιστική μινιατούρα, που μαρτυρά τον πρωτόγνωρο δημιουργικό οίστρο του. Μια σύνθεση που ως μπουμπούκια της άνοιξης προβάλει και βρίσκει έκφραση στα πλήκτρα που άλλοτε γαλήνια, απαλά ηχούν κι άλλοτε μ' ορμή και λάμψη οδηγούν στο εορταστικό ξέσπασμα.

Μην παραξενευτείτε αν δείτε τον τίτλο στα σουηδικά ως "När rönnen blommar". Θυμίζουμε πως ο συνθέτης γεννήθηκε σε οικογένεια που μιλούσε την σουηδική γλώσσα στο τότε ρωσικό Δουκάτο της Φινλανδίας. 

Αφεθείτε στο άκουσμα της πιανιστικής σύνθεσης, που διαπνέεται από απέριττη μελωδικότητα και έντονη λυρική διάθεση. Λεπταίσθητες φράσεις εμπλουτισμένες από αρμονίες λειτουργικές. Μετατροπές που πετυχαίνονται μέσα από μικρές επιδέξιες αντιθέσεις, ενισχύοντας τη συναισθηματική παρατήρηση στη φύση, το ονειροπόλημα σε αυτή την εαρινή έκρηξη από ματσάκια λευκολούλουδα του ιερού δέντρου. Μια πλούσια ηχητική εικόνα πλασμένη με τη μαεστρία ενός δημιουργού που αγάπησε πολύ την χώρα του και τα φινλανδικά δάση. Λάτρεψε τη φύση, που είχε πάντοτε ως μούσα και υπηρέτησε πιστά σε όλες τις συνθέσεις του...

Sibelius: "Kun pihlaja kukkii - Όταν ανθίζει η σουρβιά"

"Aνοιξιάτικα θροΐσματα" από τον Σεργκέι Ραχμάνινοφ...

 

O Ραχμάνινοφ στον κήπο του

Ο Σεργκέι Ραχμάνινοφ, γεννημένος καταμεσής της άνοιξης, το πρώτο Απριλιάτικο πρωινό του 1873, υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους πιανίστες του 20ού αιώνα, αλλά και συνθέτης και διευθυντής ορχήστρας.

Απαράμιλλες οι δεξιοτεχνικές του δυνατότητες και η ποιότητα του ήχου του, στοιχεία που κληρονόμησε από τον παππού, αλλά και από τους δυο γονείς του.
Ο παππούς υπήρξε αξιόλογος ερασιτέχνης πιανίστας, είχε μαθητεύσει μάλιστα κοντά στον Ιρλανδό John Field (έναν από τους καλύτερους μαθητές του Κλεμέντι) ενώ και οι δύο γονείς του Σεργκέι έπαιζαν πιάνο σε καθημερινή βάση στο σπίτι.
H δε παραμάνα του ήταν εκείνη που εντόπισε το μουσικό του ένστικτο και τη δεινή κλίση του στο πιάνο!

(φωτο απο: zhuanlan)

Στις συνθέσεις του είναι εμφανείς οι επιρροές από τους Τσαϊκόφσκι, Σοπέν και  Λιστ, στο ύφος του ύστερου ρομαντισμού.

Ως πιανίστας φημιζόταν για τα "μαγικά χέρια" του, για την καθαρή και βιρτουόζικη τεχνική του.

Ήταν ένας εξαιρετικών δυνατοτήτων καλλιτέχνης των πλήκτρων, που απέκτησε φήμη και δόξα, αλλά και ένας από τους πιο ακριβοπληρωμένους πιανίστες του 20ου αι.

Κορυφαίος εκτελεστής, που προκαλούσε ντελίριο ενθουσιασμού σε κάθε του εμφάνιση με το αέρινο παίξιμο του, που ξεχώριζε για την ακρίβεια, ρυθμική κίνηση, σαφήνεια και αξιοσημείωτη χρήση του staccato.

Διέθετε εξαιρετικά μεγάλα χέρια (το άνοιγμα της παλάμης του έπιανε διάστημα 13ης, όσο δηλαδή εικάζεται και για τον Λιστ με τον οποίο είχαν τον ίδιο τύπο χεριού), που τον βοηθούσαν να ελίσσεται μέσα από τις πιο πολύπλοκες συγχορδίες, ενώ η τεχνική του αριστερού χεριού ήταν ασυνήθιστα ισχυρή!

"Η μουσική είναι αρκετή για μια ζωή, αλλά μια ολόκληρη ζωή
δεν είναι ποτέ αρκετή για τη μουσική"

(Σεργκέι Ραχμάνινοφ)

O Ραχμάνινοφ την εποχή σύνθεσης της καντάτας

Ο Σεργκέι δεν είχε συμπληρώσει ακόμη τα τριάντα όταν συνέθεσε την ενός μέρους καντάτα για φωνή βαρύτονου, χορωδία και ορχήστρα. Το λιμπρέτο της σύνθεσης είναι εμπνευσμένο από ένα ποίημα του σπουδαίου εκδότη και ποιητή, από τους σημαντικότερους ρώσους εκπροσώπους του ρεαλισμού, Νικολάι Νεκράσοφ με τίτλο: "Πράσινα θροΐσματα".
Η ποιητική δημιουργία διακρίνεται για το βαθύ λυρισμό της, καθώς περιγράφει την επιστροφή της "ανοιξιάτικης αύρας", του "πράσινου θροΐσματος" όπως το αναφέρει ο τίτλος, μια ρωσική λαϊκή έκφραση που περιγράφει την αφύπνιση της φύσης, αλλά χωρίς τις υπερβολές του ρομαντισμού.Ο ποιητής ενδιαφέρεται για την αντικειμενική απόδοση της πραγματικότητας, αφού αναφέρεται σε κάποιον που, οργισμένος με την άπιστη σύζυγό του κάνει σκοτεινές σκέψεις για κείνη, απ' τις οποίες απελευθερώνεται τελικά με την επιστροφή της άνοιξης, μιας εποχής που φέρνει το φως μέσα μας, την αναγέννηση του εσωτερικού κόσμου μας. Άνοιξη και ανανεωμένη εσωτερική διάθεση σε μια παράλληλη κίνηση συμβολισμών.

Πράσινα θροΐσματα, παλίρροιες της Άνοιξης,

που αιωρούνται, μελωδίζουν και τραγουδούν!

Κάτω, κάτω ο άνεμος χορεύει

κι από τα δέντρα, να! - Οι θάμνοι παιχνιδιάρικα ακουμπούν,

μεγάλα σύννεφα ανθόσκονης που προς τον ουρανό οδεύουν

Με διάφανες μουσελίνες ο κόσμος τυλιγμένος!

Πράσινα θροΐσματα, παλίρροιες της Άνοιξης,

που αιωρούνται, μελωδίζουν και τραγουδούν!

Η Nατάλια, η γυναίκα μου, γλυκιά, σεμνή,

Αλλά όσο ήμουνα στην πόλη,

απίστησε, και ω, τόση αφέλεια!Το παραδέχτηκε, η ανόητη.

Ήρθε παγωνιά και χιόνι

και σκέψεις φρικτές, άγριες:

Να την σκοτώσω; πολύ σκληρό.

Να τ' αποκρύψω; αδύνατο, πονάει η προδοσία!

Μέρα με τη μέρα, ασταμάτητα

οι άνεμοι του χειμώνα βούιζαν,

επαναλαμβάνοντας: "τιμώρησε την άπιστη

σκότωσε το κακό και μη διστάζεις.

Διαφορετικά ειρήνη δεν θα βρεις ποτέ."

Είχε τόσο πάθος το άσμα του χειμώνα

Στο χέρι έσφιξα το μαχαίρι…

η Άνοιξη είχε δειλά εμφανιστεί.

Πράσινα θροΐσματα, παλίρροιες της Άνοιξης,

που αιωρούνται, μελωδίζουν και τραγουδούν!

Οι κερασιές στέκονται ψιθυρίζοντας

με ευθυμία που τις φιλούν

ακτινοβόλες ηλιαχτίδες

Τα πεύκα μουρμουρίζοντας

τα μυστικά τους στο αεράκι.

Η φλαμουριά βουίζει στη φυλλωσιά της, μελωδίες γλυκές,

Η σημύδα και ο σφένδαμος θροΐζουν χαρούμενα,

κι οι καταπράσινοι αγροί απαντούν

με το δικό τους το τραγούδι πως

ξαναγεννήθηκε η φύση.

Πράσινα θροΐσματα, παλίρροιες της Άνοιξης,

που αιωρούνται, μελωδίζουν και τραγουδούν!

Χάνουν οι σκέψεις μου την έντασή τους,

και το μαχαίρι πέφτει απ' το χέρι…

Δάση, λιβάδια και αγροί

Αντηχήστε το τραγούδι:

Όσο αντέχει η αγάπη, αγάπα τρυφερά,

Όσο διαρκεί η υπομονή, ζήσε υπομονετικά,

όσο η συγχώρεση καλεί να' σαι ελεήμων,

κι ο Θεός κριτής σου!"

Aπό εικονογράφηση του ποιητικού κειμένου
illustrators.ru

Ο Ραχμάνινοφ άρχισε γρήγορα να εργάζεται την καντάτα "Άνοιξη, op. 20" έχοντας κατά νου την μεγαλειώδη φωνή του καλού του φίλου Φίοντορ Σαλιάπιν, ο οποίος είχε τραγουδήσει και στην πρεμιέρα της όπερας του συνθέτη "Aleko" με θριαμβευτική επιτυχία.

"Δούλευα την καντάτα ασταμάτητα, μα το τέλος δεν φαινόταν πουθενά. Ο χρόνος πίεζε...Σε δυο βδομάδες θα' πρεπε να έχει τελειώσει... Τρομερό το άγχος, η αγωνία, δημιουργούσαν βαθύ πόνο μέσα μου..."

σημειώνει στο ημερολόγιό του ο Ραχμάνινοφ.

Τελικά, όλα πήγαν κατ' ευχήν και η καντάτα ολοκληρωμένη παραδόθηκε στην ώρα της. Δυστυχώς όμως ο "ιδανικός σολίστ" του Ραχμάνινοφ, ο φίλος του Σαλιάπιν, δεν ήταν διαθέσιμος για να τραγουδήσει στην πρεμιέρα.Έτσι, ο ρόλος ανατέθηκε στον Αλεξέι Σμιρνόφ, με τον Σαλιάπιν να τραγουδά στην πρεμιέρα της Αγίας Πετρούπολης, του Παρισιού και της Μόσχας.

Ραχμάνινοφ και Σαλιάπιν

Γνωρίζουμε πως ο Ραχμάνινοφ είχε ιδιαίτερη σχέση με τη φύση κι επισκεπτόταν το κτήμα του πολύ συχνά την περίοδο της άνοιξης. Η φυσιολατρεία του είναι εμφανής σε πολλά έργα του, ανάμεσά τους και η καντάτα αυτή.
Στην καρδιά αυτού του ποιητικού κειμένου βρίσκεται το θέμα της λύτρωσης μέσα από τη φύση, που, όπως κάθε χρόνο η άνοιξη επιστρέφει και λιώνει τον πάγο, υπάρχει πάντα η ελπίδα μιας δεύτερης ευκαιρίας και μιας νέας αρχής. Ο Ραχμάνινοφ αναμφισβήτητα έλκεται από το κείμενο του Νεκράσοφ γιατί πρόσφατα είχε αναρρώσει από την κατάθλιψη που τον βασάνιζε μετά την άσχημη κριτική της Πρώτης Συμφωνίας του. Κριτική που τον οδήγησε σε ψυχική σκοτεινιά, την οποία ξεπέρασε με τη βοήθεια του γιατρού του και της τέχνης του. Η εικόνα του υπέρτατου κάλλους της άνοιξης που μεταμορφώνει το χειμερινό μελαγχολικό τοπίο τον επηρεάζει βαθιά με τους συμβολισμούς της, καθώς άνοιξη είναι εποχή αναγέννησης, εσωτερικής αναπτέρωσης, δημιουργίας συναισθημάτων ηρεμίας, αρμονίας και γαλήνης.
Καθώς λένε πως η "άνοιξη φωλιάζει στον χειμώνα", το σκοτάδι δίνει τη θέση του στο φως για να ξεπηδήσει η μικρή σπίθα της ελπίδας και της λύτρωσης, έτσι ο συνθέτης με οδηγό το ποιητικό κείμενο δομεί την καντάτα του πάνω σε αντίστοιχου ύφους μοτίβα, εκείνο "του πράσινου θροΐσματος"..." της αφύπνισης της φύσης"...το "μοτίβο του χειμώνα και της προδοσίας"..."των σκοτεινών σκέψεων" ώσπου στο τέλος επανέρχεται με το λυτρωτικό κι ελπιδοφόρο θέμα της άνοιξης..


Η μονομερής καντάτα δομείται σε τρεις ενότητες:

• Η πρώτη, καθαρά ορχηστρική, μεταφέρει το σταδιακό ξύπνημα της άνοιξης. Το σύντομο μοτίβο του "πράσινου θροΐσματος" θυμίζει τους λαϊκούς εαρινούς ύμνους. Ακούγεται αρχικά σε χαμηλό τόνο, που συμβολίζει το ξύπνημα από τη χειμερία νάρκη.Mετά το χαρακτηριστικό ήχο της άρπας, το ανοιξιάτικο θρόισμα αυξάνει σε δυναμική και στο χαρούμενο αποκορύφωμα μπαίνει η χορωδία: "Πράσινα θροΐσματα, παλίρροιες της Άνοιξης, που αιωρούνται, μελωδίζουν και τραγουδούν!" 

• Στη δεύτερη ενότητα, η αφήγηση του βαρύτονου ξεκινά με μια έντονη παραφωνία για να δηλωθεί η αντίθεση των συναισθημάτων, ενώ το αγγλικό κόρνο ηχεί μια θλιβερή σόλο μελωδία, καθώς ζοφερά επίσης πυκνώνουν τα ηχοχρώματα στην ορχήστρα.
  Η χορωδία ερμηνεύει σύντομα κατιόντα θέματα σχεδόν bouche fermée, καθώς τολμηρές αρμονίες και χρωματικά περάσματα στα ξύλινα πνευστά μεταφέρουν το ουρλιαχτό της καταιγίδας.

• Την τρίτη ενότητα εντοπίζουμε μετά το μονολόγο του βαρύτονου όπου ο ακροατής αφουγκράζεται νύξεις από το αρχικό θέμα του "πράσινου θροΐσματος" . Ήχοι φλάουτου και ελαφρές δοξαριές των τοξοτών σκιαγραφούν την ανανεωτική πνοή της άνοιξης. Μια μελωδική ευφορία κυριαρχεί. Σταδιακά οδηγούμαστε στην λυρική καντιλένα, απαλά και τραγουδιστά μέσω της οποίας μεταφέρεται η κύρια ιδέα της σύνθεσης:

"Όσο αντέχει η αγάπη, αγάπα τρυφερά,

Όσο διαρκεί η υπομονή, ζήσε υπομονετικά,

όσο η συγχώρεση καλεί να' σαι ελεήμων,

κι ο Θεός κριτής σου!"

Rachmaninov, "Spring Cantata, op. 20":

Κείμενα για τον Ραχμάνινοφ υπάρχουν πολλά στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!